ZAGADNIENIA OGÓLNE 1067. S. Breyer: Mienie — Przepisy ogólne dotyczące własności — Treść i wykonywanie własności, Zrzeszenie Prawników Polskich 1965—66, s. 54—61. 1068. R. Czarnecki: Kilka uwag dotyczących spraw o rozgrani- czenie nieruchomości, BMS 11/61, s. 50. 1069. R. Czarnecki: O rozgraniczeniu nieruchomości, NP 7-8/59, s. 846. 1070. R. Czarnecki: Orzeczenie o rozgraniczeniu, Pal. 12/61, s. 10. 1071. R. Czarnecki: Rozgraniczenie nieruchomości, Wydawnictwo Prawnicze 1962 i recenzja A. Kunickiego — PiP 10/62, s. 646. 1072. W. Hans: Rozgraniczenie nieruchomości, NP 7-8/59, s. 905. 1073. Z. Kopczyński: O rozgraniczeniu nieruchomości, BMS 10/56, s. 22. 1074. R. Moszyński: Zasiedzenie i rozgraniczenie, Wydawnictwo Prawnicze 1959, s. 90—112. POSTĘPOWANIE 1075. W postępowaniu o rozgraniczenie nieruchomości sąd, rozpozna- jąc sprawę w trybie art. 14 dekretu, nie może ograniczyć się do oddalenia wniosku, chyba że oddalenie to jest uzasadnione brakiem legitymacji wnioskodawcy. (NP 4/51, s. 43 — Dział Instr. Szk.). 1076. Odpowiedź na pytanie prawne — „W jakim trybie i pod jakim rygorem należy żądać uzupełnienia decyzji powiatowej władzy mierniczej o przekazaniu sądowi sprawy o rozgraniczenie nie¬ruchomości, jeśli wbrew art. 7 pkt 3 dekretu z dn. 13. 9. 1946 r. (Dz. U. Nr 53, poz. 298) brak jest w decyzji opinii w przed¬miocie rozgraniczenia?", BMS 9-10/62, s. 64. 1077. Sprawa o rozgraniczenie należy do postępowania nieproceso¬wego, choćby w toku postępowania wyłaniał się także spór uczestników o prawo własności do części nieruchomości. (Lu C 581/48 z dn. 29. 12. 1948 r., PN 11/49, s. 346). 1078. Na podstawie art. rV pkt 1 przep. wprow. k. p. c. z 1964 r. ko- deks postępowania niespornego uległ uchyleniu, ale w myśl art. X § 1 tychże przepisów, jeżeli obowiązujące przepisy prze- widują rozpoznanie sprawy w postępowaniu niespornym, sto- suje się przepisy k. p. c. z 1964 r. o postępowaniu nieproceso- wym. Artykuł 14 ust. 2 dekretu o rozgraniczeniu nierucho- mości jest „ustawą", która — w charakterze wyjątku od za- sady rozpoznawania sprawy w procesie — „stanowi inaczej". (III CR 357/64 z dn. 3. 3. 1965 r., OSNCP 10/65, poz. 175). 1079. I. Spór o linię graniczną z natury rzeczy musi się łączyć ze sporem o to, komu spośród właścicieli sąsiadujących nierucho- mości przysługuje prawo własności tego pasa gruntu wzdłuż nieruchomości, który według twierdzeń każdego z tych właści- cieli byłby objęty granicami jego nieruchomości; istnienie takiego sporu nie stoi na przeszkodzie rozpoznaniu sprawy o rozgraniczenie nieruchomości w trybie postępowania nie- spornego, zgodnie z dekretem z dn. 13. 9. 1946 r. o rozgrani- czeniu nieruchomości. Natomiast w przypadku, gdy zachodzi właściwy spór o własność, chociażby zachodziła równocześnie wątpliwość co do granic nieruchomości, spór taki należy do drogi postępowania procesowego. II. Pomiary katastralne, które były podstawą oznaczenia nieruchomości w księdze wieczystej, nie wykluczają postępo¬wania o rozgraniczenie. (C 1630/49 z dn. 22. 12. 1949 r., OSN 2/50, poz. 36; PN 1/50, s. 265; PiP 5/50, s. 193). 1080. Artykuł 41 pr. rzecz, (obecnie art. 153 k. c.) przewiduje ustale- nie granicy także w przypadku, gdy można stwierdzić ostatni spokojny stan posiadania. W takim przypadku roszczenie o ustalenie granicy mieści w sobie z reguły żądanie wydania przygranicznego pasa gruntu, poza sferą posiadania żądające go ustalenia granicy. Jeżeli jednak ustawa i ten przypadek zalicza do przypadków ustalenia granicy, przepis ten, jako szczególny, nakazuje uznać, że w takim przypadku roszczenie 0 ustalenie granicy jakby pochłania roszczenie windykacyjne 1 do roszczenia takiego właściwe jest postępowanie rozgrani¬czeniowe. Roszczenie o ustalenie granicy jest przy tym od-odmienne od windykacyjnego przez to, że sąd jest uprawniony do ustalenia granicy także na niekorzyść wnioskodawcy, mia¬nowicie do odebrania mu, na korzyść sąsiada, posiadanego przez niego pasa pogranicznego. (2 CR 872/58 z dn. 6. 10. 1958 r., OSN 111/60, poz. 68; OSPiKA 10/59, poz. 262, z notką J. K.). 1081. W wypadku gdy jedno żądanie obejmuje równocześnie wydanie lub ustalenie własności nieruchomości oraz rozgraniczenie, dro ga procesu będzie właściwa wówczas, gdy żądanie ustalenia własności lub wydania nieruchomości jest żądaniem głównym i samodzielnym, dokonanie zaś rozgraniczenia ma charakter pomocniczy, niesamodzielny i potrzebne jest jedynie dla roz- strzygnięcia sprawy o własność lub wydanie. Nie uzasadnia natomiast drogi procesu samo zgłoszenie żą dania wydania przygranicznego pasa gruntu, jeżeli samo istnie¬nie takiego roszczenia uzależnione ma być dopiero od roz¬strzygnięcia sprawy o rozgraniczenie. Wniosek taki należy traktować jako żądanie rozgraniczenia, stanowiące żądanie główne. (1 CR 120/62 z dn. 6. 2. 1962 r., OSPiKA 3/64, poz. 55, z notką W. Ś.). 1082. Stosownie do art. 15 dekretu z dn. 13. 9. 1946 r. o rozgrani czeniu nieruchomości, rozgraniczenia w trybie spornym można domagać się tylko wtedy, gdy do istoty sporu należy problem własności nieruchomości, ustalenie zaś granicy ma w tym spo rze charakter wtórny. Aby zaś rozstrzygnąć, jaki charakter ma określona sprawa, należy badać, jaka jest przyczyna kon fliktu, który ją spowodował. Jeżeli do wszczęcia sprawy docho dzi dlatego, że wątpliwa lub sporna stała się granica, to jest to sprawa o rozgraniczenie nieruchomości, choćby nawet wszczynający sprawę żądał wydania przygranicznego pasa gruntu w przeświadczeniu, że stan jego posiadania ma węż- szy zakres, niż to wynika z linii granicznej, jaką uznaje on za właściwą; w takim wypadku żądanie wydania pasa gruntu ma charakter wtórny, jest bowiem następstwem wytworzenia się w terenie wadliwej granicy. Jeżeli natomiast wszczynającemu sprawę chodzi o ustalenie własności albo o wydanie nierucho mości lub jej części dlatego, że jego przeciwnik zagarnął tę nieruchomość lub jej część, że nie wydał jej po ustaniu sto sunku dzierżawy itp., a do rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest ustalenie granicy, to takie ustalenie granicy miałoby cha rakter wtórny. (III CR 136/63 z dn. 31. 3. 1963 r., OSNCP 10/64, poz. 203; RPE 111/65, s. 301). Patrz także poz. 784. 1083. W rozumieniu dekretu o rozgraniczeniu nieruchomości legity mowany do żądania rozgraniczenia jest każdy, kto ma na nie ruchomości prawa, w szczególności kto ma uprawnienia wy pływające z art. 7 ust. 1 i 4 oraz z art. 9 dekretu z dn. 26. 10. 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 272). (C 754/50 z dn. 17. 7. 1951 r., OSN 111/52, poz. 68). 1084. Osoba używająca nieruchomość, nie będąca jej właścicielem, jest legitymowana do zgłoszenia wniosku o rozgraniczenie nie ruchomości. Do udziału w sprawie należy jednak wezwać wła ściciela nieruchomości. Jeżeli nieruchomość jest majątkiem opuszczonym, należy wezwać do udziału w sprawie prezydium właściwej rady narodowej jako następcę urzędu likwidacyj¬nego, powołanego wyłącznie do dochodzenia praw należących do majątku opuszczonego. (IV CR 1/56 z dn. 3. 1. 1956 r., OSN U/56, poz. 60). 1085. Każdy współwłaściciel może wystąpić z wnioskiem o ustalenie granicy. Jednakże sąd po przekazaniu mu sprawy powinien wezwać do udziału w sprawie wszystkich pozostałych współ właścicieli, którzy nie są jeszcze uczestnikami postępowania. Ugoda co do przebiegu linii granicznej jest nieważna, jeżeli nie wszyscy współwłaściciele byli uczestnikami postępowania. (3 CR 237/62 z dn. 30. 3. 1962 r., OSNCP 2/63, poz. 48; OSPiKA 12/62, poz. 330, z glosą krytyczną S. Breyera). 1086. Przepis art. 12 dekretu z dn. 13 9. 1946 r. o rozgraniczeniu nie ruchomości (Dz. U. Nr 53, poz. 298), stanowiący, że do rozgra niczenia nieruchomości na obszarach objętych przebudową ustroju rolnego właściwe są władze dokonywające przebudo wy, dotyczy rozgraniczenia zarówno między samymi nabyw cami działek z reformy rolnej, jak i między nimi a sąsiadami, którzy nabyli graniczące działki nie z reformy rolnej, lecz na innej podstawie. Powołany przepis ma na myśli rozgranicze nie, którego potrzeba zaszła po dokonaniu na określonym obszarze przebudowy. (2 CR 557/58 z dn. 1. 9. 1958 r., RPE 1/59, s. 333, t). -Uwaga. Patrz krytykę tego stanowiska w dyskusji na sesji poświęconej dwudziestoleciu Sądu Najwyższego w Polsce Lu¬dowej (Sesja dwudziestolecia Sądu Najwyższego w Polsce Lu¬dowej w dniach 8—10 grudnia 1966 r. — materiały, Wydaw¬nictwo Prawnicze 1967, s. 218—219). Patrz też poz. 1087. 1087. W myśl art. 7 ust. 4 dekretu z dn. 13. 9. 1946 r. (Dz. U. Nr 53, poz. 298 z późn. zmian.) „spory graniczne w toku przebudowy ustroju rolnego rozstrzygają ostatecznie władze dokonujące tej przebudowy". Przebudowa ustroju rolnego w rozumieniu po wołanego przepisu nie ogranicza się do zakresu objętego de kretem z dn. 6. 9. 1944 r. Obecnie, wszczęcie na określonych obszarach wspomnianej przebudowy ma miejsce np. w razie poddania gruntów scaleniu czy wymianie dla celów spółdziel czości produkcyjnej. Właściwość władz dokonujących przebudowy ustroju rolne ■ go jest uzasadniona tylko do czasu, do którego władze te roz¬graniczenia jeszcze nie dokonały. (4 CR 210/59 z dn. 13. 6. 1961 r., OSPiKA 7—8/62, poz. 201; NP 10/62, s. 1374, z notką dotyczącą innych orzeczeń). 1088. Prawomocne orzeczenie o dziale nieruchomości spadkowej sta nowi tytuł własności prawnie wyodrębnionych nowych nie ruchomości o oznaczonej powierzchni. Orzeczenie to stwierdza więc własność i dokonuje potrzebnego rozgraniczenia stosow nie do art. 15 dekretu z dn. 13. 9. 1946 r. o rozgraniczeniu nie ruchomości (Dz. U. Nr 53, poz. 298). Jednakże z orzeczenia o dziale nie wynika „prawomocność co do granicy", granica bowiem nie jest niczym więcej jak środkiem skonkretyzowania odrębnych przedmiotów własności. Jeżeli więc do rozstrzygnię cia sprawy działowej potrzebne było ustalenie granicy, lecz granica ta została oznaczona w ten sposób, że mylnie skonkre tyzowała odrębne przedmioty własności, to nic nie stoi na przeszkodzie do przeprowadzenia ponownego rozgraniczenia nieruchomości według tytułów własności i do przesunięcia granicy stosownie do tych tytułów. (III CR 186/63 z dn. 5. 9. 1963 r., OSNCP 12/64, poz. 256). 1089. Wniosku o rozgraniczenie, znajdującego się w sprawie przeka- zanej sądowi przez organ do spraw geodezji na podstawie art. 7 ust. 3 dekretu o rozgraniczeniu nieruchomości, sąd nie może odrzucić z tego tylko powodu, że w toku postępowania administracyjnego art. 8 ust. 1 cyt. dekretu uzasadnił jurys dykcję tego organu w sprawie o rozgraniczenie. Przekazanie sprawy o rozgraniczenie sądowi przez organ do spraw geodezji na podstawie art. 7 ust. 3 dekretu o rozgrani¬czeniu nieruchomości nie stanowi decyzji w rozumieniu art. 97 k. p. a. (III CR 314/65 z dn. 21. 12. 1965 r., OSPiKA 2/67, poz. 34; OSPiKA 9/67, poz. 231, z glosą krytyczną S. Kaweckiego). 1090. Organ do spraw geodezji nie jest uczestnikiem w sprawie o roz- graniczenie przekazanej sądowi na podstawie art. 7 ust. 3 de- kretu z dn. 13. 9. 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 53, poz. 298 z późn. zmian.). (III CZP 23/66 z dn. 20. 5. 1966 r., OSNCP 11/66, poz. 185; PUG 12/66, s. 405; RPE 1/67, s. 330). 1091. Jeżeli granice nieruchomości stały się wątpliwymi, a stanu prawnego nie można ustalić środkami przewidzianymi w art. 6 ust. 1 dekretu z dn. 13. 9. 1946 r. o rozgraniczeniu nierucho¬mości (Dz. U. Nr 53, poz. 298), przy rozgraniczeniu nierucho¬mości nie można w myśl art. 41 pr. rzecz, (obecnie art. 153 k. c.) brać pod uwagę wyłącznie granic katastralnych, lecz przystą¬pić należy do ustalenia granicy według ostatniego spokojnego posiadania. (Kr C 171/49 — PN 1/50, s. 146). 1092. Czynności sądowe przy rozgraniczeniu nieruchomości polegają na ustaleniu granicy stosownie do okoliczności, których cało kształt powinien mieć sąd na uwadze i wskutek tego sąd nie jest skrępowany linią granicy określoną w planie poscalenio wym, jeśli — przecinając budynek — mogłaby ona spowodo wać konieczność jego usunięcia szkodliwego ze względu na interes społeczno-gospodarczy. (ŁC 57/50 z dn. 28. 8. 1950 r., OSN 11/50, poz. 42; PN U/50, s. 121). 1093. Znak graniczny jest nie tylko dokumentem stwierdzającym prawo własności, jest orf także środkiem dowodowym zarówno w procesie cywilnym, jak i karnym (por. motywy ustawodaw cze). Skoro z akt sprawy wynika, że komisja sądowa rozgrani czyła sporny grunt, uwidaczniając to trwałymi znakami w po staci pali, skoro zatem znaki te nie były ustalone dowolnie, to wszelkie działanie skierowane przeciwko dowodowi z takich znaków granicznych, a więc i ich usunięcie, jest równorzędne z ukryciem dowodów i wyczerpuje znamiona czynu przestęp- nego z art. 190 k. k. (V K 24/60 z dn.^ 17. 3. 196O r., OSPiKA 11/60, poz. 307; PiP 1/61, s. 161 i wcześniejsze I KO 253/57 z dn. 19. 12. 1957 r., OSPiKA 1/59, poz. 17). 1094. Nie można a priori odrzucać wszystkich orzeczeń dawnych państw zaborczych ani też przyjmować ogólnego domniemania co do ich dyskryminacyjnego charakteru. Chociaż sąd Polski Ludowej nie mógłby honorować tych orzeczeń, gdyby były one wyrazem ucisku klasowego czy narodowościowego, ta ce cha musiałaby być jednak wykazana co do każdego konkret nego orzeczenia. Orzeczenie w procesie granicznym nie może tamować moż¬ności ponownego rozpoznania sprawy, jeżeli po wyroku powstał stan powodujący ponowną niepewność co do stanu granic. (4 CR 536/59 z dn. 28. 8. 1959 r., OSPiKA 3/61, poz. 71, z notką K. P.). 1095. W razie domagania się przez wnioskodawcę rozgraniczenia działek zgodnie z ich granicami katastralnymi sąd nie może wydać rozstrzygnięcia, opartego na faktycznym stanie aktual nego posiadania, bez uprzedniego prawidłowego stwierdzenia, że granice katastralne działek nie są zgodne z rzeczywistym stanem prawnym albo że zachodzi niemożliwość stwierdzenia rzeczywistego stanu prawnego, tak że granice katastralne są o tyle wątpliwe, iż nie mogą stanowić podstawy do prawidło wego wytyczenia granic. (3 CR 50/61 z dn. 8. 3. 1961 r., OSN 1/62, poz. 37). 1096. Artykuł 41 pr. rzecz, (obecnie art. 153 k. c.) przewiduje jako pierwsze kryterium rozgraniczenia stan prawny nieruchomości sąsiadujących ze sobą oparty na tytułach własności. Drugim kolejnym kryterium rozgraniczenia, tzn. kryterium, które wchodzi w rachubę dopiero wtedy, gdy stanu własności nie można stwierdzić, jest posiadanie. Odmienne rozumienie art. 41 pr. rzecz., w szczególności dokonanie rozgraniczenia stosownie do stanu posiadania, a z pominięciem stanu prawnego oparte¬go na tytułach własności, mogłoby prowadzić do wywłaszcze¬nia przedmiotu rozgraniczenia, z powołaniem się na same ar-gumenty pozaprawne (najczęściej gospodarcze) — tego zaś ustawa nie przewiduje. Artykuł 41 pr. rzecz, zezwala na roz¬graniczenie „z uwzględnieniem wszelkich okoliczności" dopiero wtedy, gdy nie można stwierdzić ani własności, ani posiadania. (III CR 227/63 z dn. 15. 10. 1963 r., OSNCP 7—8/64, poz. 163; PiP 11/64, s. 811, z glosą aprobującą S. Breyera; RPE 111/63, s. 306). 1097. Rozgraniczenie w rozumieniu dekretu z dn. 13. 9. 1946 r. o roz¬graniczeniu nieruchomości w związku z art. 153 k. c. może być dokonane tylko pomiędzy nieruchomościami. Nie są zaś nie- • ruchomościami grunty odpowiadające udziałom we współwłas¬ności. Okoliczność, że stan prawny jest wątpliwy, nie uzasadnia dokonania rozgraniczenia według posiadania. (III CR 146/66 z dn. 21. 7. 1966 r., OSPiKA 7—8/67, poz. 185). 1098. Przez stan prawny, według którego przede wszystkim ustala się granice w myśl art. 41 pr. rzecz, (obecnie art. 153 k. c), na leży rozumieć także zasiedzenie przygranicznych pasów ziemi. (III CR 424/66 z dn. 26. 4. 1967 r., OSNCP 11/67, poz. 206; RPE 1/68, s. 333). 1098a. Możliwość stwierdzenia granicy na podstawie decyzji organu administracji wyłącza dopuszczalność jej ustalenia według ostatniego spokojnego stanu posiadania. (III CZP 9/68 z dn. 15. 3. 1968 r., OSNPC 11/68, poz. 181). Patrz ponadto poz. 1218. Patrz także: SCALANIE I WYMIANA, UGODA.