ZAGADNIENIA OGÓLNE 178. W. Czachórski: Prawo zobowiązań w zarysie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1968, s. 671—679. 179. W. Formański: Darowizna — renta — dożywocie, Zrze- szenie Prawników Polskich 1966, s. 30—39. 180. S. Grzybowski: Nowe oraz istotnie zreformowane w ko- deksie cywilnym rodzaje umów, NP 1/65, s. 14. 181. W. Hans: Dożywocie w nowym kodeksie cywilnym, NP 4/65, s. 376. 182. J. Hubert: Darowizna powiązana z dożywociem, PN 1/48, s. 451 i polemika W. Zabagło: Charakter umowy o dożywocie, PN 1/50, s. 138. 183. S. Madaj: Umowy o dożywocie pod rządem kodeksu cywil- nego, NP 3/66, s. 332. 184. A. Ohanowicz, J. Górski: Zobowiązania — Zarys we- dług kodeksu cywilnego — Część szczegółowa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1966, s. 365—369. 185. T. Szawłowski: Darowizna a umowa o dożywocie; stoso- wanie przepisu art. 601 k. z. (obecnie art. 910 k. c.) odnośnie do nieruchomości, które nie mają urządzonych ksiąg wieczystych; służebność mieszkania, BMS 8/56, s. 25—27. 186. W. Zabagło: Treść dożywocia w kodeksie cywilnym, NP 9/66, s. 1079. 187. W. Zabagło: Uwagi o dożywociu, PN 11/51, s. 18. 188. Istotną cechę umowy o dożywocie w rozumieniu art. 599 k. z. (obecnie art. 908 k. c.) stanowi przeniesienie prawa własności nieruchomego majątku w zamian za dożywotnie utrzymanie zbywcy; w umowie więc muszą znaleźć wyraz świadczenia nabywcy, które zdolne są do zaopatrzenia zbywcy we wszelkie potrzeby życia tak dalece, aby zbywca nie potrzebował już przyczyniać się do zdobycia środków na zaspokojenie niezbędnych wymagań życiowych. Obciążenie zaś nabywcy w umowie nie tymi, lecz innymi świadczeniami, nie jest równoznaczne z utrzymaniem i takie obciążenie nie sprzeciwia się istocie darowizny. (C I 5/45 z dn. 28. 6. 1945 r., OSN 1945/46, poz. 1 i glosa J. Korzonka w PiP 5—6/46, s. 185; PN 1/47, s. 509, t). Uwaga. Orzeczenie zachowuje aktualność także pod rządem kodeksu cywilnego, z tym jednak zastrzeżeniem, że stosownie do art. 908 § 2 k. c. dożywocie może polegać także na ustanowieniu — w celu zapewnienia dożywotnikowi utrzymania — na rzecz zbywcy użytkowania, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości. 188a. Uprawnienia, dożywotnika lub każdego z dożywotników są uprawnieniami ściśle osobistymi, określone więc tymi uprawnieniami roszczenia przysługują tylko dożywotnikowi. Prawa dożywotnika są niezbywalne (art. 912 k. c.) i wygasają wraz z jego śmiercią. Nie zachodzi wypadek współuczestnictwa koniecznego (w wypadku gdy prawo dożywocia zostało ustanowione na rzecz kilku osób) zarówno między samymi dożywotni-kami, jak i między nimi a spadkobiercami nieżyjącego dożywotnika. (II CZ 67/68 z dn. 21. 3. 1968 r., OSNCP 11/68, poz. 197). 189. I. Stosownie do art. 599 § 1 k. z. (obecnie art. 908 § 1 k. c.) zawarcie umowy o dożywocie, w braku odmiennych jej posta- nowień, uprawnia dożywotnika do otrzymywania od nabywcy nieruchomości między innymi żywności odpowiadającej dotychczasowej stopie życiowej dożywotnika. W stosunkach wiejskich powyższa umowa uprawnia zatem dożywotnika również do otrzymywania mleka w ilości koniecznej do jego odżywiania, chociażby umowa nie przewidywała tego świadczenia, zastrzegając dostarczanie paszy dla krowy, którą posiadał dożywotnik, ale następnie sprzedał. II. Brak żądania w ciągu kilkunastu lat przez dożywotnika świadczenia zastrzeżonego w umowie o dożywocie, które stało się dla niego zbędne, nadaje poszukiwaniu przez niego równowartości pieniężnej tego świadczenia za 5 lat ubiegłych cechy nadużycia prawa. (1 CR 649/58 z dn. 1. 9. 1958 r., NP 10/59, s. 1254; PiP 7/59, s. 177, z glosą A. Ohanowicza, w której autor rozważa zasadność tezy II). Uwaga. Jakkolwiek art. 908 k. c. w odróżnieniu od art. 599 k. z. nie używa, w stosunku do określenia świadczeń należnych dożywotnikowi, wyrażenia „odpowiadających stanowi i dotychczasowej stopie życiowej uprawnionego", to jednak uznać należy, że nie oznacza to zmiany merytorycznej, orzeczenie więc zachowuje aktualność i w obecnym stanie prawnym, z tym tylko zastrzeżeniem, że obecnie art. 118 k. c. przewiduje trzyletni okres przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe, o tyle więc cz. II tezy ulega zmianie. 190. Jeżeli nieruchomość obciążona ciężarem realnym z tytułu do- żywocia, stanowi majątek opuszczony, to odpowiedzialność oso- bista Skarbu Państwa z własnego majątku za jakiekolwiek obciążenia majątku opuszczonego nie wchodzi w rachubę. W tym przypadku jednak Skarb Państwa — wobec zarządu pełnionego przez Okręgowy Urząd Likwidacyjny — obowiąza- ny jest tolerować realizowanie zaspokojenia z nieruchomości, obciążonej ciężarem realnym, świadczeń z tytułu dożywocia, przy czym wierzyciel mógłby żądać zaspokojenia z ewentual- nie istniejącej nadwyżki wpływów, osiąganych z zarządzanego majątku opuszczonego (art. 14 dekretu z dn. 8. 3. 1946 r. o ma- jątkach opuszczonych i poniemieckich). (C 930/48 z dn. 17. 9. 1949 r., PN 1/50, s. 454, Ł). 191. Wprowadzenie obowiązkowych dostaw samo przez się nie może stanowić podstawy do zastosowania art. 3 p. o. p. c. (obecnie art. 5 k. c.) na rzecz zobowiązanego umową dożywocia. Fakt ten może stanowić przesłankę do odmowy zasądzenia w całości lub w części roszczenia w naturze, a zasądzenia jedynie odszkodowania pieniężnego. Tylko ustalenie, że zobowiązany nawet przy największych swych staraniach o dochodowość gospodarstwa i dochody z pracy poza gospodarstwem nie jest w stanie uzyskać dochodów potrzebnych na zaspokojenie roszczeń osoby uprawnionej z umowy dożywocia, przy jednoczesnym stwierdzeniu, że osoba uprawniona nie potrzebowałaby świadczeń w rozmiarach umówionych na zaspokojenie swych potrzeb związanych z utrzymaniem, mogłoby stanowić podstawę do zastosowania art. 3 p. o. p. c. (obecnie art. 5 k. c.) i uzasadni^ odmowę ochrony prawnej roszczenia powódki, co nie przesądza możliwości realizacji tych praw w innych zmienionych okolicz-nościach. (4 CR 8/56 z dn. 27. 6. 1956 r., OSPiKA 7-8/58, poz. 174; RPE 1/58, s. 310 Ł). 192. Zobowiązanie się do wydania określonej części plonów z gospodarstwa w zamian za przeniesienie własności tegoż gospodarstwa, które obecnie leży na terytorium ZSRR, nie gaśnie z mocy art. 267 § 1 k. z. (obecnie art. 475 § 1 k. c), jeżeli zobowiązani otrzymali za to gospodarstwo rekompensatę. Obowiązek zobowiązanych w takiej sytuacji powinien być wykonany w sposób odpowiadający wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu (art. 189 k. z. — obecnie art. 354 k. a). (2 CR 1137/57 z dn. 12. 12. 1957 r., OSN 11/59, poz. 45). 193. Dla zmiany umowy o dożywocie w zakresie zmiany wzajemnych świadczeń stron konieczna jest forma aktu notarialnego. (4 CR 946/57 z dn. 11. 2. 1958 r., OSN 11/59, poz. 52; OSPiKA 12/58, poz. 307; RPE 111/59, s. 342, t.). 194. Na stwierdzenie warunków umowy o dożywocie dopuszczalny jest dowód ze świadków z mocy art. 283 k. p. c. (obecnie art. 247 k. p. c), gdy na terenie przyłączonym przez okupanta do Rzeszy (w przypadku chodziło o powiat mławski) umowa była zawarta ustnie w braku możliwości zeznania aktu przed notariuszem polskim, przy czym niepiśmienność jednej ze stron uniemożliwiała sporządzenie aktu prywatnego. (C I 140/46 z dn. 13. 3. 1946 r., PN 1/47, s. 509, t.; PiP 7/46, s. 123, z glosą krytyczną W. Siedleckiego).